Проект Ғылым және жоғары білім министрлігі Ғылым комитетінің Қазақстан Республикасы AP14871374
Органикалық ластаушыларды сандық анықтау қоршаған орта үлгілерін жинауды, оларды зертханаға тасымалдауды және зертханалық талдауды қамтиды. Далада талдау жүргізу тасымалдаудан аулақ болуға, шығындарды азайтуға, дәлдікті арттыруға, қоршаған орта мен адам денсаулығына қауіп деңгейлері, ластану аумағы туралы шешім қабылдауды жеделдетуге мүмкіндік берер еді. Қатты фазалы микроэкстракция (ҚФМЭ) үлгі алу орнында талдау жүргізу үшін ең жақсы шешімдердің бірі болып табылады, себебі ол қарапайым, органикалық еріткіштерді қажет етпейді, үлгі алуды және үлгіні дайындауды бір кезеңге біріктіреді. Дегенмен, ҚФМЭ негізіндегі органикалық ластаушыларды сандық анықтаудың қолжетімді әдістерінің саны шектеулі, бұл олардың әзірлеу күрделілігіне байланысты. ҚФМЭ негізіндегі қолжетімді әдістердің көпшілігі үлгі алу орнында талдау үшін қолданылмайды, себебі олар портативті құралдар мен дала жағдайларына оңтайландырылмаған.
Проект топырақта, суда және ауада ұшпа органикалық қосылыстарды сынама алу орнында қатты фазалық микроэкстракцияны пайдалана отырып, газ хроматографиялық анықтаудың төрт қарапайым және дәл әдістемесін әзірлеуге бағытталған.
Қолданылатын әдістер:
Әрекетсіз диметилгидразин (ӘДМГ) зымыран отынының трансформация өнімдерін (ТӨ) топырақта, ауада және суда, сондай-ақ ауадағы БТЭК (бензол, толуол, этилбензол және о-ксилол) сандық анықтау әдістері әзірленіп, сынақтан өткізіліп, қолдануға дайындалады. ТФМЭ және портативті газ хроматографиясын (ГХ) пайдалану арқылы.
Әзірленген әдістер қоршаған орта нысандарын зерттеу және мониторинг жүргізетін зертханаларға, сондай-ақ сот-криминалистикалық зерттеулерге қолдануға дайын болады. Әрекетсіз диметилгидразиннің трансформация өнімдерін сынама алу орнында сандық анықтаудың жаңа әдістері топырақ, су және ауаның ластану деңгейлері туралы өте маңызды деректерді жылдамырақ, арзанырақ және дәлірек (тасымалдау кезінде тұрақсыз аналиттердің аз шығындары есебінен) алуға және өңдеуге, сондай-ақ улы зымыран отынының тұрақты және кездейсоқ төгілуімен байланысты экологиялық және денсаулыққа қауіптерді азайтуға бағытталған тиімдірек шешімдер қабылдауға мүмкіндік береді. Жаңа әдістердің көмегімен улы зымыран отынының апаттық төгілуінің теріс салдарын айтарлықтай азайтуға болады. Әзірленген әдістерді пайдалана отырып, сынама алу орнында деректерді жылдамырақ жинау кейінгі зертханалық талдаулар үшін тиімдірек сынама алу жоспарларын әзірлеуге көмектеседі. Ауадағы БТЭК анықтаудың жаңа әдісі сынама алу орнында осы аналиттердің ауадағы концентрацияларын дәлірек бақылауға, сондай-ақ апаттық жағдайларда (бензин және шикі мұнай төгілуі, өрттер және т.б.) деректерді жедел жинауға және өңдеуге мүмкіндік береді. Әзірленген әдістерді портативті ГХ-МС-пен пайдалану үшін қосымша жетілдіруге болады. Жоба барысында алынған жаңа білімдер ТФМЭ негізінде органикалық ластаушыларды сынама алу орнында сандық анықтаудың жаңа әдістерін әзірлеуге серпін беруі тиіс. Мұндай талдау әдістерін әзірлеу бойынша ұсыныстар осы зерттеулерге айтарлықтай көмек көрсетуі тиіс. Ұзақ мерзімді перспективада әзірленген әдістер мен алынған білімдер қоршаған ортаны мониторингтеуге жұмсалатын шығындарды азайтуы, қоршаған ортаның тазалығы мен қауіпсіздігіне оң әсер етуі мүмкін. Жоба барысында кемінде екі философия докторы (PhD) және бір магистр дайындалады. Біздің және басқа зерттеу топтарының ғылыми-техникалық әлеуеті мен бәсекеге қабілеттілігі артады, өйткені олар экологиялық зерттеулерді тиімдірек жүргізе алады (аз шығындармен көбірек деректер алады). Коммерцияландыру әзірленген әдістерді пайдалана отырып, сыртқы қызметтерді ұсыну арқылы жүзеге асырылуы мүмкін.
1. Портативті газды хроматограф (ГХ) SRI 8610C орнатылып, бапталды, ол кіріктірілген компрессормен, үлгіні бөлу және бөлмеу құрылғысымен, біріктірілген жалын-ионизациялық және азот-фосфорлық детектормен, фото-ионизациялық детектормен, сондай-ақ таза сутегі генераторы QL-M150-мен жабдықталған.
2. Топырақтағы:
- симметриялы емес диметилгидразиннің (НДМГ) сегіз негізгі трансформация өнімдерін (ТП);
- ауадағы НДМГ сегіз негізгі ТП;
- судағы НДМГ сегіз негізгі ТП;
- атмосфералық ауадағы бензол, толуол, этилбензол және ксилолдарды (БТЭК) сандық анықтауға арналған қатты фазалы микроэкстракция және газды хроматография негізінде төрт жаңа әдістеме әзірленді.
3. Әзірленген әдістемелер далалық жағдайда сыналып, тестілеу нәтижелері бойынша жетілдірілді.
4. Ph.D. дәрежесін алу үшін екі кандидат дайындалды: Толкын Құрманбаева және Бауыржан Букенов, олардың диссертацияларын қорғау 2025 жылға жоспарланған. Бір магистрлік диссертация (Наргиз Кажкенова) және бір бакалаврлық бітіру жұмысы (Жансая Рымжанова) қорғалды.
1. Кенесов Б.Н., Букенов Б.О., Капар А.А., Курманбаева Т.С., Кажкенова Н. On-site quantification of transformation products of unsymmetrical dimethylhydrazine in environmental samples using solid-phase microextraction and gas chromatography // 25th International Symposium on Advances in Extraction Technologies, ExTech. - Тенерифе, Испания, 2023, ауызша баяндама
2. Кенесов Б.Н., Курманбаева Т.С., Букенов Б.О., Рымжанова Ж., Кажкенова Н., Имангабасов А., Смайл А., Каримкызы Н. On-site quantitation of BTEX in atmospheric air using solid-phase microextraction and gas chromatography with photoionization detector // 3rd European Sample Preparation Conference and 2nd Green and Sustainable Analytical Chemistry Conference. - Ханья, Греция, 2024, ауызша баяндама.
3. Kenessov B., Kurmanbayeva T., Bukenov B., Karimkyzy N., Rymzhanova Zh., Yermakhan M., Imangabassov A., Smail A. On-site quantification of transformation products of rocket fuel unsymmetrical dimethylhydrazine in environmental samples using solid-phase microextraction // Pacifichem - 2025, АҚШ, стендтік баяндама.
1. Курманбаева Т., Букенов Б., Рымжанова З., Кажкенова Н., Иманғабасов А., Смайл А., Каримқызы Н., Кенесов Б. Simple and accurate on-site quantitation of BTEX in atmospheric air using solid-phase microextraction and gas chromatography with photoionization detection // Advances in Sample Preparation. – 2024. – Vol. 10, Is. May. - Article 100117. (IF = 5.2, Q1 импакт-фактор бойынша Chemistry, Analytical санатында)
2. Курманбаева Т., Рымжанова З., Кенесов Б. On-site gas chromatographic quantification of transformation products of rocket fuel unsymmetrical dimethylhydrazine in water using vacuum-assisted headspace solid-phase microextraction // International Journal of Environmental Analytical Chemistry. – 2025. – DOI: 10.1080/03067319.2025.2452951 (IF = 2.32, Q3 импакт-фактор бойынша Chemistry, Analytical санатында).
3. Букенов Б., Каримқызы Н., Смайл А., Курманбаева Т., Кенесов Б. On-site quantification of transformation products of rocket fuel unsymmetrical dimethylhydrazine in air using solid-phase microextraction. – Journal of Separation Science. – Vol. 48, Is. 3. – Article e70113 (IF = 3.2, Q2 импакт-фактор бойынша Chemistry, Analytical санатында)
4. Курманбаева Т., Букенов Б., Иманғабасов А., Рымжанова З., Ермахан М., Каримқызы Н., Смайл А., Кенесов Б. On-site quantitation of transformation products of unsymmetrical dimethylhydrazine in soil using vacuum-assisted headspace solid-phase microextraction and gas chromatography with nitrogen-phosphorus detection. - Microchemical Journal. - 2025. - Article 114492 (IF = 4.9, Q1 импакт-фактор бойынша Chemistry, Analytical санатында).
Егер Сіз әзірленіп жатқан модельді пайдалануға қызығушылық танытсаңыз, жоба жетекшісі Кенесов Булат Нурланұлына bkenesov@cfhma.kz мекенжайы бойынша хабарласыңыз. Біз зертхана әзірлемелерін коммерцияландыру және енгізумен айналысуға дайын компанияларды үнемі іздейміз.
AI Website Software